Skip to main content

Bandaríkin Efnisyfirlit Landafræði og umhverfi | Saga | Skipting í stjórnsýsluumdæmi | Lýðfræði | Saga innflytjenda í Bandaríkjunum | Tungumál | Menntun | Menning | Efnahagur | Tengt efni | Tilvísanir | Heimildir | Tenglar | LeiðsagnarvalAmerican forests„Table 53—Languages Spoken at Home by Language: 2007“„Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning“„English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress“„The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4“„California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)“„California Judicial Council Forms“„Human Development Indicators“„Bandarísk matargerð“„Bandaríkjamenn velja skyndibitann fram yfir hollustuna“Reyna að semja um skuldaþakiðUSA.govUnited States House of RepresentativesUnited States SenateSupreme Court of the United StatesThe White HouseEnergy Information AdministrationInfoUSAUnited States Census BureauUnited States Department of Agriculture: State Fact SheetsThe 50 States of the U.S.A.„Bandaríki Norður-Ameríku“; grein í Tímanum 1976Hvað heita öll fylki Bandaríkjanna?Hvað eru Bandaríkin stór að flatarmáli?Hve margir hafa forsetar Bandaríkjanna verið og hvað hétu þeir?Hvert er vald varaforseta Bandaríkjanna, innan bandaríska stjórnsýslukerfisins?Ef maður fæðist í Bandaríkjunum fær maður þá sjálfkrafa bandarískan ríkisborgararétt?Hversu margir búa í Bandaríkjunum?Af hverju eru Bandaríki Norður-Ameríku svona máttug?Hvað getið þið sagt mér um frelsisstríð Bandaríkjanna?Hvað borguðu Bandaríkjamenn fyrir Alaska þegar þeir keyptu það?bbbbbbb

BandaríkinStofnað 1776Norður-Ameríkulönd


skammstafaðsambandslýðveldiríkiNorður-AmeríkuflatarmáliAtlantshafsKyrrahafsKanadaMexíkófylkjumstjórnarskrá BandaríkjannasjálfstæðisyfirlýsingarinnarbreskarnýlendurFrelsisstríði BandaríkjannaPhiladelphiuefnahagslegpólitískhernaðarlegmenningarlegverg landsframleiðslabandaríkjadalaEvrópusambandiðheildarflatarmálRússlandKanadaKínaAlaskaHawaiieyjaklasisumargrænir skógarAppalachiafjöllinVötnunum mikluMississippi-MissourifljótSlétturnar mikluKlettafjölleyðimerkurMojave-eyðimörkinaDenali (McKinleyfjall)eldfjöllYellowstone-þjóðgarðinumþjóðgarða í BandaríkjunumskógiNorður-AmeríkuAsíuBering-landbrúnaBeringssundSíberíuAlaskafrumbyggjaEvrópubúarbólusóttAnazasi-þjóðarinnarCahokiaSt. LouisNorrænir mennKristófers KólumbusarSpánverjarSuðvesturríkjum BandaríkjannaFlórídaSt. AugustineSanta FeNýju-MexíkóEnglendingaJamestownVirginíuHollendingarNýju AmsterdamNew YorkSvíarFort ChristinaBretaFrakka- og indíánastríðinuFrakkarKanadaVötnin miklubreska þinginuFrelsisstríð BandaríkjannasambandslýðveldiSjálfstæðisyfirlýsingar BandaríkjannaStjórnarskrá BandaríkjannaþrælahaldAfríkubúaSambandsríki AmeríkuborgarastyrjöldÞrælastríðAbraham Lincoln19. öldStríðinu 1812stríð á milli landannaGuadalupe HidalgoKaliforníaNevadaUtahNýju MexíkóColoradoArizonaWyomingPúertó RíkóGvamFilippseyjarSpænsk-bandaríska stríðinu1946iðnveldiiðnbyltingarinnarEngland20. öldinnifyrri heimsstyrjaldarinnarefnahagur BandaríkjannanáttúruauðlindafjárfestingfólksfjölgunVesturferðaframleiðnisíminnsjónvarpiðtölvaninternetiðkjarnorkaflugvélingeimferðirKreppan miklafyrriseinni heimsstyrjöldinniBandamönnumkjarnorkuvopnumSovétríkinrisaveldiKalda stríðVíetnamKóreukommúnismafriðargæsluKósóvóHaítíSómalíuLíberíuPersaflóastríðinu 1991árásirnarWorld Trade CenterPentagonstríði gegn hryðjuverkumAfghanistanÍrakEnskaspænskuHawaiihawaiskaNew MexicoLouisianaKaliforníuSamóamálkamorrómálPuerto Ricomenntamálaráðuneyti BandaríkjannaháskólaralþýðuháskólaB.A.-gráðufremstu háskólum heimsHarvardPrincetonYaleStanfordColumbiaCornellBrownPennsylvaníuháskóliChicago-háskóliMITCaltechLæsiSameinuðu þjóðirnar18. öld19. öldinniNathaniel HawthorneEdgar Allan PoeHenry David ThoreauMark TwainWalt WhitmanEmily DickinsonHermans MelvilleF. Scott Fitzgeraldbókmenntaverðlaun NóbelsToni MorrisonWilliam FaulknerErnest HemingwayvestrarkrimmarRalph Waldo Emerson19. öld20.gagnhyggjaCharles Sanders PeirceWilliam JamesJohn DeweyrökgreiningarheimspekinnistríðiðW.V.O. QuineHilary PutnamWilfrid SellarsNelson GoodmanDonald DavidsonRichard RortySaul KripkeJohn SearleNoam ChomskyJohn RawlsstjórnmálaheimspekiRobert NozickpizzaChicagoIllinoisAlaskaÍslandiBBQ-sósagrillmatCoca ColaDr. John Stith PembertonAtlantaGeorgíuþjóðríkisverg landsframleiðslabandaríkjadala










Bandaríkin


Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu

Jump to navigation
Jump to search





































United States of America (USA)

Fáni Bandaríkjanna

Skjaldamerki Bandaríkjanna

Fáni

Skjaldarmerki


Kjörorð:
In God We Trust (enska)
Vér treystum á Guð

Þjóðsöngur:
The Star-Spangled Banner

Staðsetning Bandaríkjanna

Höfuðborg

Washington DC

Opinbert tungumál

enska de facto

Stjórnarfar

Sambandslýðveldi


forseti

Donald Trump

Sjálfstæði
undan Bretlandi
 - Yfirlýst
4. júlí 1776 
 - Viðurkennt
3. september 1783 

Flatarmál
 - Samtals
 - Vatn (%)

3. sæti
9.629.091 (UN 2007) km²
4,87

Mannfjöldi
 - Samtals (2013)
 - Þéttleiki byggðar

3. sæti
324.459.000 (2017)
33/km²

VLF (KMJ)
- Samtals
- á mann
áætl. 2006
12.485.000 millj. dala (1. sæti)
42.000 dalir (8. sæti)

VÞL

Dark Green Arrow Up.svg 0,948 (8. sæti)

Gjaldmiðill

Bandaríkjadalur

Tímabelti

UTC-5 til -10
Sumartími: UTC -4 til -9

Þjóðarlén

.us

Landsnúmer
1

Bandaríki Ameríku (stundum nefnd Bandaríki Norður-Ameríku, skammstafað BNA), oftast kölluð Bandaríkin, eru sambandslýðveldi sem er næststærsta ríki Norður-Ameríku að flatarmáli (9,83 milljónir km²) og jafnframt það fjölmennasta með yfir 324 milljónir íbúa (Desember 2017). Þau eru ennfremur fjórða stærsta land heims og það þriðja fjölmennasta. Þau teygja sig milli Atlantshafs og Kyrrahafs og eiga landamæri að Kanada í norðri og Mexíkó í suðri. Bandaríkin samanstanda af 50 fylkjum sem njóta nokkurs sjálfræðis í eigin efnum og hafa eigin löggjöf sem þó má ekki stangast á við stjórnarskrá Bandaríkjanna. Auk sambandsríkjanna hafa Bandaríkin lögsögu yfir ýmsum hjálendum víða um heim.


Bandaríkin rekja uppruna sinn til sjálfstæðisyfirlýsingarinnar frá 4. júlí 1776 þegar þrettán breskar nýlendur lýstu yfir eigin frelsi og sjálfstæði frá Breska heimsveldinu. Nýlendurnar höfðu betur í Frelsisstríði Bandaríkjanna en það var fyrsta nýlendustríðið þar sem nýlendan hafði betur en herraþjóðin. Nýlendurnar samþykktu sameiginlega stjórnarskrá í Philadelphiu þann 17. september 1787. Stjórnarskráin gerði nýlendurnar þrettán að einu lýðveldi.


Á 20. öldinni tóku Bandaríkin forystu í heiminum hvað varðar efnahagsleg, pólitísk, hernaðarleg og menningarleg áhrif. Bandaríska hagkerfið er það stærsta í heimi en verg landsframleiðsla Bandaríkjanna árið 2006 var 13 billjónir bandaríkjadala, það er að segja um það bil fjórðungur af vergri landframleiðslu alls heimsins. Evrópusambandið er stærra hagkerfi en Bandaríkin en er ekki ein þjóð.




Efnisyfirlit





  • 1 Landafræði og umhverfi


  • 2 Saga

    • 2.1 Forsaga og frumbyggjar


    • 2.2 Landnám Evrópumanna


    • 2.3 Frá sjálfstæðisbaráttu til borgarastríðs


    • 2.4 Frá borgarastríði til nútímans



  • 3 Skipting í stjórnsýsluumdæmi


  • 4 Lýðfræði


  • 5 Saga innflytjenda í Bandaríkjunum


  • 6 Tungumál


  • 7 Menntun


  • 8 Menning

    • 8.1 Bandarískar bókmenntir


    • 8.2 Bandarísk heimspeki


    • 8.3 Bandarísk matarmenning



  • 9 Efnahagur


  • 10 Tengt efni


  • 11 Tilvísanir


  • 12 Heimildir


  • 13 Tenglar

    • 13.1 Heimasíður Bandaríkjastjórnar


    • 13.2 Upplýsingasíður


    • 13.3 Ýmsir tenglar





Landafræði og umhverfi |




Hæðarkort af fylkjum Bandaríkjanna.




Skóglendi í Bandaríkjunum árið 2011.


Bandaríkin eru þriðja eða fjórða stærsta land heims miðað við heildarflatarmál. Rússland og Kanada eru stærri en það veltur á skilgreiningu hvort Kína sé það einnig. 48 fylki Bandaríkjanna eru samtengd en tvö nýjustu fylkin eru staðsett nokkuð langt frá hinum. Það eru Alaska sem liggur að Kanada í vestri og Hawaii sem er eyjaklasi í suðvesturátt af meginlandi Bandaríkjanna.


Landsvæði Bandaríkjanna er afar fjölbreytt. Á austurströndinni eru stórar sléttur og sumargrænir skógar sem ná langt inn í land. Appalachiafjöllin skilja austurstöndina frá Vötnunum miklu og gresjunum í Miðvestrinu. Mississippi- og Missourifljót mynda saman fjórða lengsta fljótakerfi heims en þau renna að mestu frá norðri til suðurs í gegn um mitt landið. Slétturnar miklu teygja sig til vesturs þar til Klettafjöll taka við. Klettafjöllin eru fjallgarður sem nær suður til Nýju Mexíkó og stendur hæst í um 4.300 m (14.000 fet) í Colorado. Á vesturströndinni er að finna háa fjallgarða en einnig eyðimerkur á borð við Mojave-eyðimörkina. Hæsti tindur Bandaríkjanna (og Norður-Ameríku) er Denali (McKinleyfjall) í Alaska en hann er 6.194 m. Virk eldfjöll er að finna bæði í Alaska og Hawaii. Í Yellowstone-þjóðgarðinum er gríðarstór megineldstöð sem er sú stærsta í Norður-Ameríku. En 59 svæði hafa verið sett í flokk þjóðgarða í Bandaríkjunum


Þriðjungur Bandaríkjanna er skógi vaxinn. Þetta er svipað hlutfall og var árið 1920 en 2/3 þeirra skóga sem voru um 1600.[1]



Saga |


Aðalgrein: Saga Bandaríkjanna


Forsaga og frumbyggjar |


Fyrstu íbúar Norður-Ameríku komu frá Asíu fyrir um það bil 12 þúsund árum yfir Bering-landbrúna, þar sem nú er Beringssund á milli Síberíu og Alaska. Áætlað er að á bilinu tvær til níu milljónir frumbyggja (indíána) hafi búið á því svæði sem nú er Bandaríkin, þegar Evrópubúar komu þangað fyrst. Evrópubúarnir báru með sér sjúkdóma á borð við bólusótt, sem frumbyggjarnir höfðu ekki kynnst áður og höfðu enga mótstöðu gegn; þeim fækkaði því mjög upp frá því. Þróuðustu samfélög þessara frumbyggja var að finna meðal Anazasi-þjóðarinnar í suðvestri og Woodland-indíánanna, sem byggðu Cahokia, borg sem stóð nálægt þeim stað þar sem nú er St. Louis; þar bjuggu 40.000 manns þegar mest var í kringum 1200 f.Kr.



Landnám Evrópumanna |


Norrænir menn komu til Norður-Ameríku í kringum árið 1000 e.Kr. en þeir settust ekki að til frambúðar. Það var ekki fyrr en með leiðöngrum Kristófers Kólumbusar árið 1492 sem Evrópumenn fóru að senda þangað könnunarleiðangra og landnema.


Á 16. og 17. öld settust Spánverjar að í núverandi Suðvesturríkjum Bandaríkjanna og Flórída þar sem þeir stofnuðu borgirnar St. Augustine 1565 og Santa Fe (í núverandi Nýju-Mexíkó) árið 1607. Fyrsta varanlega byggð Englendinga var Jamestown í Virginíu, einnig árið 1607. Á næstu áratugum stofnuðu Hollendingar einnig nokkrar landnemabyggðir á austurströndinni, þar á meðal Nýju Amsterdam, sem seinna varð að New York. Svíar höfðu einnig hug á landnámi í Ameríku og stofnuðu Fort Christina árið 1637 en misstu þá byggð til Hollendinga 1655.


Þá hófst umfangsmikið landnám Breta á austurströndinni. Landnemarnir voru að mestu látnir afskiptalausir af móðurlandinu fyrst um sinn eða fram að sigri Breta í Frakka- og indíánastríðinu en niðurstaða þess varð sú, að Frakkar gáfu eftir Kanada og svæðið í kringum Vötnin miklu. Þá fóru Bretar að innheimta skatta af 13 nýlendum sínum vestanhafs. Þetta þótti mörgum íbúum nýlendnanna ósanngjarnt þar sem þeim var neitað um að hafa málsvara í breska þinginu. Spennan á milli Breta og landnemanna jókst þangað til að út braust stríð, Frelsisstríð Bandaríkjanna, sem stóð frá 1776 til 1783.



Frá sjálfstæðisbaráttu til borgarastríðs |





George Washington, fyrsti forseti Bandaríkjanna.


Árið 1776 klufu hinar þrettán nýlendur sig frá Bretlandi og stofnuðu Bandaríkin, fyrsta sambandslýðveldi heimsins, með útgáfu Sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna. Upphaflega var um að ræða laustengt bandalag sjálfstæðra ríkja. Miklar deilur spruttu á milli þeirra sem vildu halda því þannig og þeirra sem vildu sjá sterkari alríkisstjórn. Hinir síðarnefndu höfðu sigur með Stjórnarskrá Bandaríkjanna sem tók gildi árið 1789.


Mikill skortur á vinnuafli háði hinu nýja landi frá upphafi og víða nýttu menn sér þrælahald innfluttra Afríkubúa sem ódýrt vinnuafl, sérstaklega í suðurríkjunum. Um miðja 19. öld hafði myndast djúp gjá á milli norðurs og suðurs hvað varðaði réttindi ríkja og útvíkkun þrælahalds. Norðurríkin voru mótfallin þrælahaldi en suðurríkin álitu það nauðsynlegt og vildu taka það upp á þeim svæðum sem ekki tilheyrðu neinu ríki enn. Ágreiningurinn leiddi að lokum til þess að sjö suðurríki sögðu sig úr Bandaríkjunum og stofnuðu Sambandsríki Ameríku. Þau ríki sem eftir voru innan Bandaríkjanna gátu ekki sætt sig við það og borgarastyrjöld, hið svokallaða Þrælastríð, braust út. Fjögur ríki til viðbótar gengu til liðs við Suðurríkin eftir að stríðið hófst. Meðan á því stóð gaf Abraham Lincoln út yfirlýsingu þess efnis að gefa skyldi öllum þrælum í Suðurríkjunum frelsi en því var ekki að fullu hrint í framkvæmd fyrr en eftir sigur norðanmanna 1865, upplausn Suðurríkjasambandsins og gildistöku þrettánda viðauka stjórnarskrárinnar. Borgarastríðið útkljáði þá spurningu hvort einstökum ríkjum væri heimilt að segja sig úr Bandaríkjunum og er það einnig álitið vera sá punktur í sögunni þar sem völd alríkisstjórnarinnar urðu víðtækari en völd fylkjanna.



Frá borgarastríði til nútímans |


Á 19. öld bættust mörg ný fylki við hin þrettán upphaflegu eftir því sem landið stækkaði til vesturs. Í byrjun 19. aldar börðust Bandaríkjamenn og Kanadabúar við Breta, fyrrverandi nýlenduherra sína, í Stríðinu 1812. Þegar Texas var innlimað í Bandaríkin árið 1845 eftir að hafa verið sjálfstætt ríki í tíu ár, olli það ólgu á meðal ráðamanna í Mexíkó. Í kjölfarið brast á stríð á milli landanna sem stóð yfir frá 1846 til 1848. Þessu stríði lauk formlega með friðarsamningi, sem kenndur er við Guadalupe Hidalgo og urðu mexíkósk stjórnvöld að afsala sér stórum hluta yfirráðasvæðis síns, nánar tiltekið ríkjunum í norðri. Þessi innlimun landsvæða í Bandaríkin, hin svokölluðu Suðvesturríki, eru Kalifornía, Nevada og Utah auk stórra landsvæða sem falla undir Nýju Mexíkó, Colorado, Arizona og Wyoming. Vaxandi fólksfjöldi í austrinu og sívaxandi straumur innflytjenda frá Evrópu hvatti landnema til þess að leita vestur og ryðja hinum amerísku indíánum úr vegi í leiðinni. Á sumum svæðum hafði fjöldi þeirra dregist mjög saman vegna sjúkdóma en á öðrum svæðum voru þeir fluttir til með valdi. Útþensla Bandaríkjanna átti sér ekki aðeins stað á meginlandi Norður-Ameríku heldur komust þau yfir Púertó Ríkó, Gvam og Filippseyjar með sigri í Spænsk-bandaríska stríðinu. Filipseyjar hlutu sjálfstæði árið 1946.





Einkatölvan var fundin upp í Bandaríkjunum.


Á þessu tímabili urðu Bandaríkin einnig leiðandi iðnveldi í heiminum. En í kjölfar iðnbyltingarinnar hafði England verið stærsta iðnveldið. Sú þróun hélt áfram á 20. öldinni, árið 1914, við upphaf fyrri heimsstyrjaldarinnar var efnahagur Bandaríkjanna sá stærsti í heiminum og átti enn eftir að vaxa. Þar var gnægt náttúruauðlinda, fjárfesting í atvinnulífinu var mikil, fólksfjölgun var mikil vegna Vesturferða, og framleiðni einnig mikil. Mestur iðnaður var í Norð-Austurhluta Bandaríkjanna en í Suðurhlutanum var landbúnaður meira áberandi. Bandaríkin urðu á þessum tíma vagga nýsköpunar og tækniþróunar; síminn, sjónvarpið, tölvan, internetið, kjarnorka, flugvélin og geimferðir eru allt tækninýjungar sem voru fundnar upp eða verulega endurbættar í Bandaríkjunum.


Kreppan mikla reið yfir Bandaríkin á árunum 1929 til 1941 og var mikið áfall. Að auki tók landið þátt í bæði fyrri og seinni heimsstyrjöldinni með Bandamönnum í bæði skiptin. Í seinna stríðinu urðu Bandaríkin fyrsta og eina þjóðin til þess að hafa beitt kjarnorkuvopnum í stríði. Eftir stríðið stóðu Bandaríkin og Sovétríkin eftir sem einu risaveldi heimsins og háðu hið hugmyndafræðilega „Kalda stríð“ og skiptu heiminum niður í áhrifasvæði. Í Víetnam og Kóreu voru þó háð „heit stríð“ á sömu forsendu — að berjast gegn útbreiðslu kommúnisma.


Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina risaveldi heimsins með efnahagslega og hernaðarlega yfirburði. Síðan þá hafa þau verið virk í hernaðarinnrásum og friðargæslu um víða veröld, þar á meðal í Kósóvó, Haítí, Sómalíu og Líberíu og í Persaflóastríðinu 1991. Eftir árásirnar á World Trade Center og Pentagon þann 11. september árið 2001 var hrundið af stað svokölluðu „stríði gegn hryðjuverkum“ en á grundvelli þess var ráðist inn í Afghanistan og Írak.



Skipting í stjórnsýsluumdæmi |


Aðalgrein: Fylki Bandaríkjanna

Ríki Bandaríkjanna eru:







  • Alabama

  • Alaska

  • Arizona

  • Arkansas

  • Colorado

  • Connecticut

  • Delaware

  • Flórída

  • Georgía

  • Hawaii

  • Idaho

  • Illinois

  • Indiana


  • Iowa

  • Kalifornía

  • Kansas

  • Kentucky

  • Louisiana

  • Maine

  • Maryland

  • Massachusetts

  • Michigan

  • Minnesota

  • Mississippi

  • Missouri

  • Montana


  • Nebraska

  • Nevada

  • New Hampshire

  • New Jersey

  • New Mexico

  • New York

  • Norður-Karólína

  • Norður-Dakóta

  • Ohio

  • Oklahoma

  • Oregon

  • Pennsylvanía


  • Rhode Island

  • Suður-Karólína

  • Suður-Dakóta

  • Tennessee

  • Texas

  • Utah

  • Vermont

  • Vestur-Virginía

  • Virginía

  • Washington

  • Wisconsin

  • Wyoming


Lýðfræði |

















































































Stærstu borgir Bandaríkjanna

Sæti
Borg
Fylki
Íbúafjöldi
Stórborgarsvæði
Íbúafjöldi
Svæði




USA location map.svg

Red pog.svg


New York





Red pog.svg


Los Angeles



Red pog.svg


Chicago



Red pog.svg


Houston



Red pog.svg


Phoenix



Red pog.svg


Philadelphia



Red pog.svg


San Antonio



Red pog.svg


San Diego



Red pog.svg


Dallas




Red pog.svg


San Jose



10 stærstu borgir Bandaríkjanna


1New York-borgNew York-fylki8.250.567118.818.536Norðausturströndin
2Los AngelesKalifornía3.849.378212.950.129Vesturströndin
3ChicagoIllinois2.833.32139.505.748Miðvesturríkin
4HoustonTexas2.169.24865.539.949Suðurríkin
5PhoenixArizona1.512.986134.039.182Vesturríkin
6PhiladelphiaPennsylvanía1.448.39455.826.742Norðausturströndin
7San AntonioTexas1.296.682291.942.217Suðurríkin
8San DiegoKalifornía1.256.951172.941.454Vesturströndin
9DallasTexas1.232.94046.003.967Suðurríkin
10San JoseKalifornía929.936301.787.123Vesturströndin
Áætlun U.S. Census Bureau frá 2006


Saga innflytjenda í Bandaríkjunum |


Bandaríkin eru mjög ungt land og í rauninni byggt á innflytendum. Fyrstu lög gegn ólöglegum innflytendum voru sett 1790. Þau bönnuðu innflytjendum af evrópskum uppruna að koma til landsins. Árið 1882 voru sett lög sem bönnuðu kínverska innflytendur. Þeim lögum var aflétt 1943 auk þess sem innflytjendur frá Evrópulöndum var leyft að koma.



Tungumál |


Aðalgrein: tungumál í Bandaríkjunum
















Tungumál (2007)[2]

Enska (einungis)
225,5 milljónir

Spænska, þar með talin spænsk kreólamál
34,5 milljónir
Kínverska2,5 milljónir

Franska, þar með talin frönsk kreólamál
2,0 milljónir
Tagalog tungumál1,5 milljónir
Víetnamska1,2 milljónir
Þýska1,1 milljónir
Kóreska1,1 milljónir

Enska er í raun opinbert tungumál Bandaríkjanna, enda þótt ekkert opinbert mál sé skilgreint í alríkislögum. Samt gera sum lög, þar á meðal lög um veitingu ríkisborgararéttar, ráð fyrir ensku sem tungumáli landsins. Árið 2007 töluðu um 226 milljónir eða 80% landsmanna fimm ára og eldri einungis ensku heima hjá sér. Um 12% landsmanna tala spænsku heima hjá sér en spænska er næstalgengasta tungumálið í Bandaríkjunum og algengasta annað mál sem kennt er í skólum.[3] Sumir Bandaríkjamenn vilja að enska verði gerð að opinberu máli landsins með lögum, eins og er raunin í 28 ríkjum.[4] Á Hawaii eru bæði hawaiska og enska skilgreind sem opinber tungumál í lögum ríkisins.[5]


Í New Mexico er ekkert opinbert tungumál skilgreint en lög kveða á um notkun bæði ensku og spænsku. Í Louisiana er því eins farið með ensku og frönsku.[6] Í sumum öðrum ríkjum, svo sem Kaliforníu kveða lög á um að ákveðin opinber skjöl verði að vera tiltæk á spænsku auk ensku, þar á meðal skjöl er varða dómstóla.[7] Sum svæði viðurkenna stöðu tungumála innfæddra auk ensku: Samóamál og kamorrómál eru viðurkennd á Bandarísku Samóaeyjum og í Guam; Spænska er opinbert mál á Puerto Rico.



Menntun |


Aðalgrein: Menntun í Bandaríkjunum


Low Memorial-bókasafnið í Columbia-háskóla.


Bæði ríki og sveitarfélög reka almenningsskóla í Bandaríkjunum en menntamálaráðuneyti Bandaríkjanna setur skólahaldi reglur og styrkir starfsemina. Í flestum ríkjum er skólaskylda frá sex eða sjö ára aldri til átján ára aldurs en þá líkur menntaskóla (e. high school) að tólfta bekk loknum. Í sumum ríkjum geta nemendur lokið menntaskóla sextán eða sautján ára gamlir. Um 12% barna ganga í einkaskóla og rétt rúmlega 2% barna hljóta menntun sína heima fyrir. Um 84,6% Bandaríkjamanna hafa lokið stúdentsprófi um 25 ára aldur.


Fjölmargir háskólar eru starfræktir í Bandaríkjunum, bæði ríkisreknir og einkareknir, auk alþýðuháskóla. Um 52,6% Bandaríkjamanna hafa stundað nám á háskólastigi og 27,2% ljúka B.A.-gráðu (eða annarri sambærilegri gráðu í grunnnámi). Um 9,6% Bandaríkjamanna hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi.


Margir af fremstu háskólum heims eru í Bandaríkjunum, þar á meðal Harvard, Princeton, Yale, Stanford, Columbia, Cornell, Brown, Pennsylvaníuháskóli, Chicago-háskóli, MIT og Caltech.


Læsi í Bandaríkjunum er talið vera 99%. Sameinuðu þjóðirnar gefa Bandaríkjunum einkunnina 0,97 á menntakvarða og eru Bandaríkin því í tólfta sæti.[8]



Menning |


Aðalgrein: Bandarísk menning


Bandarískar bókmenntir |




Bandaríski rithöfundurinn og skáldið Walt Whitman árið 1887.


Aðalgrein: Bandarískar bókmenntir

Á 18. öld og snemma á 19. öldinni voru bandarískar bókmenntir undir miklum áhrifum frá evrópskum bókmenntum. Rithöfundar á borð við Nathaniel Hawthorne, Edgar Allan Poe og Henry David Thoreau skópu sérstakt yfirbragð og tón bandarískra bókmennta um miðja 19. öld. Rithöfundurinn Mark Twain og skáldið Walt Whitman voru áhrifamiklir á síðari hluta 19. aldar. Emily Dickinson er nú álitin mikilvægt skáld enda þótt hún væri flestum ókunn í lifanda lífi. Nokkur ritverk eru öðrum fremur talin einkenna bandaríska menningu en það eru saga Hermans Melville, Moby-Dick (1851), Ævintýrir Stikilsberja-Finns (1885) eftir Mark Twain og Hinn mikli Gatsby (1925) eftir F. Scott Fitzgerald.


Ellefu bandarískir borgarar hafa hlotið bókmenntaverðlaun Nóbels, síðast Toni Morrison árið 1993. William Faulkner og Ernest Hemingway eru gjarnan taldir meðal áhrifamestu höfunda 20. aldar. Vinsælar bókmenntagreinar eins og vestrar og krimmar urðu til í Bandaríkjunum.



Bandarísk heimspeki |


Aðalgrein: Bandarísk heimspeki


Bandaríski heimspekingurinn Hilary Putnam


Henry David Thoreau og Ralph Waldo Emerson voru frumkvölar bandarískrar heimspeki á 19. öld. Á síðari hluta 19. aldar og í upphafi þeirrar 20. varð gagnhyggja til hjá heimspekingum á borð við Charles Sanders Peirce, William James og John Dewey. Á 20. öld voru bandarískir heimspekingar áfram undir miklum áhrifum frá gagnhyggjunni en urðu einnig fyrir miklum áhrifum frá rökgreiningarheimspekinni frá Evrópu, ekki síst á fjórða áratug aldarinnar þegar margir af helstu heimspekingum Evrópu flúðu stríðið. Meðal merkra bandarískra heimspekinga 20. aldar má nefna W.V.O. Quine, Hilary Putnam, Wilfrid Sellars, Nelson Goodman, Donald Davidson, Richard Rorty, Saul Kripke og John Searle. Bandaríski málvísindamaðurinn Noam Chomsky hefur einnig látið að sér kveða. Segja má að John Rawls hafi einn síns liðs vakið stjórnmálaheimspeki af værum blundi þegar bók hans Kenning um réttlæti kom út árið 1971. Í kjölfarið fylgdi Robert Nozick og fjöldi annarra stjórnmálaheimspekinga.



Bandarísk matarmenning |


Aðalgrein: Bandarísk matarmenning

Deep-dish pizza var fundin upp í Chicago, Illinois og dreifðist þaðan um heiminn. Hún er til í ýmsum formum, sem dæmi má nefna afbrigði frá Alaska þar sem elgskjöt er haft sem álegg. Ítölsk pylsa er algengt álegg á pizzur í Bandaríkjunum en fæst ekki á Íslandi.


BBQ-sósa er önnur vel þekkt bandarísk uppfinning og er í miklu uppáhaldi hjá fólki víðs vegar um heiminn. BBQ-sósa er mjög vinsæl með grillmat en mikið er borðað af honum í Suðurríkjum Bandaríkjanna.


Coca Cola var fundið upp árið 1886 af Dr. John Stith Pemberton, lyfjafræðingi frá Atlanta í Georgíu.


Matreiðsluaðferðir Bandaríkjanna eru samanbanda frá Frakklandi, Afríku og innfæddum Indíánum. Grasker einkenna mið- og norðurríki Bandaríkjanna, skelfiskur við Mexíkóflóa og nautasteikur eru helst þekktar í Texas.[9] Til viðbótar við þessa flóru eiga borgir Bandaríkjanna heilu hverfin sem bjóða upp á matarmenningu frá ýmsum heimshornum. Hinum stóru skömmtum landsins, og vinsældum skyndibitafæðu hefur oft verið kennt um offitu landans.[10]



Efnahagur |


Efnahagur Bandaríkjanna er stærsta efnahagskerfi nokkurs þjóðríkis. Áætluð verg landsframleiðsla fyrir árið 2010 var um 14,7 billjón bandaríkjadala. Bandaríkin eru hins vegar ákaflega skuldsett og hafa fjárlögin ávallt gert ráð fyrir gífurlegum hallarekstri.[11]



Tengt efni |


  • Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna


Tilvísanir |





  1. American forests Forest history society. Skoðað 29. apríl, 2016.


  2. .mw-parser-output .citation a.newcolor:black
    „Table 53—Languages Spoken at Home by Language: 2007“ (PDF). Statistical Abstract of the United States 2010. U.S. Census Bureau. Sótt 21. september 2009..mw-parser-output cite.citationfont-style:inherit.mw-parser-output .citation qquotes:"""""""'""'".mw-parser-output .citation .cs1-lock-free abackground:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center.mw-parser-output .citation .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-registration abackground:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center.mw-parser-output .citation .cs1-lock-subscription abackground:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registrationcolor:#555.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration spanborder-bottom:1px dotted;cursor:help.mw-parser-output .cs1-ws-icon abackground:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/12px-Wikisource-logo.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center.mw-parser-output code.cs1-codecolor:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit.mw-parser-output .cs1-hidden-errordisplay:none;font-size:100%.mw-parser-output .cs1-visible-errorfont-size:100%.mw-parser-output .cs1-maintdisplay:none;color:#33aa33;margin-left:0.3em.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-formatfont-size:95%.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-leftpadding-left:0.2em.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-rightpadding-right:0.2em




  3. „Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning“ (PDF). MLA. haust 2002. Sótt 16. október 2006.




  4. Jody Feder (25. janúar 2007). „English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress“ (PDF). Ilw.com (Congressional Research Service). Sótt 19. júní 2007.




  5. „The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4“. Hawaii Legislative Reference Bureau. 7. nóvember 1978. Sótt 19. júní 2007.




  6. Susan J. Dicker (2003). Languages in America: A Pluralist View. Clevedon, UK: Multilingual Matters. bls. 216, 220–25.




  7. „California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)“. Legislative Counsel, State of California. Sótt 17. desember 2007.

    „California Judicial Council Forms“. Judicial Council, State of California. Sótt 17. desember 2007.




  8. „Human Development Indicators“ (PDF). United Nations Development Programme, Human Development Reports. 2005. Sótt 14. janúar 2008.




  9. „Bandarísk matargerð“. Nóatún. Sótt 18. september 2010.




  10. „Bandaríkjamenn velja skyndibitann fram yfir hollustuna“. Bæjarins Besta, fréttavefur. Sótt 18. september 2010.



  11. Reyna að semja um skuldaþakið




Heimildir |


  • Fyrirmynd greinarinnar var „United States“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 18. september 2010.


Tenglar |





 




Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Bandaríkjunum






Heimasíður Bandaríkjastjórnar |



  • USA.gov, opinber heimasíða bandaríska stjórnkerfisins


  • United States House of Representatives, opinber heimasíða fulltrúadeildar Bandaríkjaþings


  • United States Senate, opinber heimasíða öldungaráðsdeildar Bandaríkjaþings


  • Supreme Court of the United States, opinber heimasíða hæstaréttar Bandaríkjanna


  • The White House, opinber heimasíða Hvíta hússins


Upplýsingasíður |



  • Energy Information Administration, opinber upplýsingasíða um orkunotkun Bandaríkjanna


  • InfoUSA, alhliða upplýsingasíða um Bandaríkin

  • United States Census Bureau

  • United States Department of Agriculture: State Fact Sheets

  • The 50 States of the U.S.A.


Ýmsir tenglar |


  • „Bandaríki Norður-Ameríku“; grein í Tímanum 1976


  • Vísindavefurinn: „Hvað heita öll fylki Bandaríkjanna?“


  • Vísindavefurinn: „Hvað eru Bandaríkin stór að flatarmáli?“


  • Vísindavefurinn: „Hve margir hafa forsetar Bandaríkjanna verið og hvað hétu þeir?“


  • Vísindavefurinn: „Hvert er vald varaforseta Bandaríkjanna, innan bandaríska stjórnsýslukerfisins?“


  • Vísindavefurinn: „Ef maður fæðist í Bandaríkjunum fær maður þá sjálfkrafa bandarískan ríkisborgararétt?“


  • Vísindavefurinn: „Hversu margir búa í Bandaríkjunum?“


  • Vísindavefurinn: „Af hverju eru Bandaríki Norður-Ameríku svona máttug?“


  • Vísindavefurinn: „Hvað getið þið sagt mér um frelsisstríð Bandaríkjanna?“


  • Vísindavefurinn: „Hvað borguðu Bandaríkjamenn fyrir Alaska þegar þeir keyptu það?“















Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Bandaríkin&oldid=1621097“





Leiðsagnarval


























(window.RLQ=window.RLQ||[]).push(function()mw.config.set("wgPageParseReport":"limitreport":"cputime":"0.524","walltime":"0.623","ppvisitednodes":"value":2811,"limit":1000000,"ppgeneratednodes":"value":0,"limit":1500000,"postexpandincludesize":"value":73395,"limit":2097152,"templateargumentsize":"value":3729,"limit":2097152,"expansiondepth":"value":6,"limit":40,"expensivefunctioncount":"value":0,"limit":500,"unstrip-depth":"value":1,"limit":20,"unstrip-size":"value":31021,"limit":5000000,"entityaccesscount":"value":0,"limit":400,"timingprofile":["100.00% 339.976 1 -total"," 52.00% 176.773 1 Snið:Reflist"," 42.83% 145.610 9 Snið:Cite_web"," 10.64% 36.188 7 Snið:Navbox"," 5.62% 19.121 1 Snið:Norður-Ameríka"," 5.13% 17.445 10 Snið:Location_map_marker"," 4.55% 15.472 1 Snið:Land"," 3.36% 11.430 1 Snið:Commonscat"," 3.04% 10.332 1 Snið:Cite_book"," 2.62% 8.908 61 Snið:Location_map_Bandaríkin"],"scribunto":"limitreport-timeusage":"value":"0.125","limit":"10.000","limitreport-memusage":"value":2926684,"limit":52428800,"cachereport":"origin":"mw1334","timestamp":"20190308215108","ttl":2592000,"transientcontent":false);mw.config.set("wgBackendResponseTime":141,"wgHostname":"mw1262"););

Popular posts from this blog

Bruad Bilen | Luke uk diar | NawigatsjuunCommonskategorii: BruadCommonskategorii: RunstükenWikiquote: Bruad

What is the offset in a seaplane's hull?

Slayer Innehåll Historia | Stil, komposition och lyrik | Bandets betydelse och framgångar | Sidoprojekt och samarbeten | Kontroverser | Medlemmar | Utmärkelser och nomineringar | Turnéer och festivaler | Diskografi | Referenser | Externa länkar | Navigeringsmenywww.slayer.net”Metal Massacre vol. 1””Metal Massacre vol. 3””Metal Massacre Volume III””Show No Mercy””Haunting the Chapel””Live Undead””Hell Awaits””Reign in Blood””Reign in Blood””Gold & Platinum – Reign in Blood””Golden Gods Awards Winners”originalet”Kerrang! Hall Of Fame””Slayer Looks Back On 37-Year Career In New Video Series: Part Two””South of Heaven””Gold & Platinum – South of Heaven””Seasons in the Abyss””Gold & Platinum - Seasons in the Abyss””Divine Intervention””Divine Intervention - Release group by Slayer””Gold & Platinum - Divine Intervention””Live Intrusion””Undisputed Attitude””Abolish Government/Superficial Love””Release “Slatanic Slaughter: A Tribute to Slayer” by Various Artists””Diabolus in Musica””Soundtrack to the Apocalypse””God Hates Us All””Systematic - Relationships””War at the Warfield””Gold & Platinum - War at the Warfield””Soundtrack to the Apocalypse””Gold & Platinum - Still Reigning””Metallica, Slayer, Iron Mauden Among Winners At Metal Hammer Awards””Eternal Pyre””Eternal Pyre - Slayer release group””Eternal Pyre””Metal Storm Awards 2006””Kerrang! Hall Of Fame””Slayer Wins 'Best Metal' Grammy Award””Slayer Guitarist Jeff Hanneman Dies””Bullet-For My Valentine booed at Metal Hammer Golden Gods Awards””Unholy Aliance””The End Of Slayer?””Slayer: We Could Thrash Out Two More Albums If We're Fast Enough...””'The Unholy Alliance: Chapter III' UK Dates Added”originalet”Megadeth And Slayer To Co-Headline 'Canadian Carnage' Trek”originalet”World Painted Blood””Release “World Painted Blood” by Slayer””Metallica Heading To Cinemas””Slayer, Megadeth To Join Forces For 'European Carnage' Tour - Dec. 18, 2010”originalet”Slayer's Hanneman Contracts Acute Infection; Band To Bring In Guest Guitarist””Cannibal Corpse's Pat O'Brien Will Step In As Slayer's Guest Guitarist”originalet”Slayer’s Jeff Hanneman Dead at 49””Dave Lombardo Says He Made Only $67,000 In 2011 While Touring With Slayer””Slayer: We Do Not Agree With Dave Lombardo's Substance Or Timeline Of Events””Slayer Welcomes Drummer Paul Bostaph Back To The Fold””Slayer Hope to Unveil Never-Before-Heard Jeff Hanneman Material on Next Album””Slayer Debut New Song 'Implode' During Surprise Golden Gods Appearance””Release group Repentless by Slayer””Repentless - Slayer - Credits””Slayer””Metal Storm Awards 2015””Slayer - to release comic book "Repentless #1"””Slayer To Release 'Repentless' 6.66" Vinyl Box Set””BREAKING NEWS: Slayer Announce Farewell Tour””Slayer Recruit Lamb of God, Anthrax, Behemoth + Testament for Final Tour””Slayer lägger ner efter 37 år””Slayer Announces Second North American Leg Of 'Final' Tour””Final World Tour””Slayer Announces Final European Tour With Lamb of God, Anthrax And Obituary””Slayer To Tour Europe With Lamb of God, Anthrax And Obituary””Slayer To Play 'Last French Show Ever' At Next Year's Hellfst””Slayer's Final World Tour Will Extend Into 2019””Death Angel's Rob Cavestany On Slayer's 'Farewell' Tour: 'Some Of Us Could See This Coming'””Testament Has No Plans To Retire Anytime Soon, Says Chuck Billy””Anthrax's Scott Ian On Slayer's 'Farewell' Tour Plans: 'I Was Surprised And I Wasn't Surprised'””Slayer””Slayer's Morbid Schlock””Review/Rock; For Slayer, the Mania Is the Message””Slayer - Biography””Slayer - Reign In Blood”originalet”Dave Lombardo””An exclusive oral history of Slayer”originalet”Exclusive! Interview With Slayer Guitarist Jeff Hanneman”originalet”Thinking Out Loud: Slayer's Kerry King on hair metal, Satan and being polite””Slayer Lyrics””Slayer - Biography””Most influential artists for extreme metal music””Slayer - Reign in Blood””Slayer guitarist Jeff Hanneman dies aged 49””Slatanic Slaughter: A Tribute to Slayer””Gateway to Hell: A Tribute to Slayer””Covered In Blood””Slayer: The Origins of Thrash in San Francisco, CA.””Why They Rule - #6 Slayer”originalet”Guitar World's 100 Greatest Heavy Metal Guitarists Of All Time”originalet”The fans have spoken: Slayer comes out on top in readers' polls”originalet”Tribute to Jeff Hanneman (1964-2013)””Lamb Of God Frontman: We Sound Like A Slayer Rip-Off””BEHEMOTH Frontman Pays Tribute To SLAYER's JEFF HANNEMAN””Slayer, Hatebreed Doing Double Duty On This Year's Ozzfest””System of a Down””Lacuna Coil’s Andrea Ferro Talks Influences, Skateboarding, Band Origins + More””Slayer - Reign in Blood””Into The Lungs of Hell””Slayer rules - en utställning om fans””Slayer and Their Fans Slashed Through a No-Holds-Barred Night at Gas Monkey””Home””Slayer””Gold & Platinum - The Big 4 Live from Sofia, Bulgaria””Exclusive! Interview With Slayer Guitarist Kerry King””2008-02-23: Wiltern, Los Angeles, CA, USA””Slayer's Kerry King To Perform With Megadeth Tonight! - Oct. 21, 2010”originalet”Dave Lombardo - Biography”Slayer Case DismissedArkiveradUltimate Classic Rock: Slayer guitarist Jeff Hanneman dead at 49.”Slayer: "We could never do any thing like Some Kind Of Monster..."””Cannibal Corpse'S Pat O'Brien Will Step In As Slayer'S Guest Guitarist | The Official Slayer Site”originalet”Slayer Wins 'Best Metal' Grammy Award””Slayer Guitarist Jeff Hanneman Dies””Kerrang! Awards 2006 Blog: Kerrang! Hall Of Fame””Kerrang! Awards 2013: Kerrang! Legend”originalet”Metallica, Slayer, Iron Maien Among Winners At Metal Hammer Awards””Metal Hammer Golden Gods Awards””Bullet For My Valentine Booed At Metal Hammer Golden Gods Awards””Metal Storm Awards 2006””Metal Storm Awards 2015””Slayer's Concert History””Slayer - Relationships””Slayer - Releases”Slayers officiella webbplatsSlayer på MusicBrainzOfficiell webbplatsSlayerSlayerr1373445760000 0001 1540 47353068615-5086262726cb13906545x(data)6033143kn20030215029